تبلیغات

درباره مجموعه «آن‌جابودگی» مسعود مومن‌ها: شرطی‌شدن نگاه و بحران عکاسی

مجموعه «آن‌جابودگی» مومن‌ها بر پایه‌‌ی ایده‌ی جالبی شکل گرفته است؛ او از چند عکاس ایرانی که در خارج از این ایران حضور دارند، خواسته تا از طریق دوربین او، از تهران عکاسی کنند. هرچند مومن‌ها در بیانیه کوتاه‌اش بر نمایشگاه کوشیده تا پای مقوله «آنجابودگی» در آراء بارت را به میان بیاورد اما این مجموعه به‌نظر بیشتر به ایده پسامدرنیستی مالکیت (در اینجا مالیکت هنری و فکری) و خود عمل عکاسی در دوران پساصنعتی اشاره دارد.

مجموعه «آن‌جابودگی» مومن‌ها بر پایه‌‌ی ایده‌ی جالبی شکل گرفته است؛ او از چند عکاس ایرانی که در خارج از این ایران حضور دارند، خواسته تا از طریق دوربین او، از تهران عکاسی کنند. هرچند مومن‌ها در بیانیه کوتاه‌اش بر نمایشگاه کوشیده تا پای مقوله «آنجابودگی» در آراء بارت را به میان بیاورد اما این مجموعه به‌نظر بیشتر به ایده پسامدرنیستی مالکیت (در اینجا مالیکت هنری و فکری) و خود عمل عکاسی در دوران پساصنعتی اشاره دارد. شایان ذکر است که مساله «آنجابودگی» که مومن‌ها می‌کوشد در این مجموعه آن را زیر سوال ببرد، مدت‌ها پیش و با مقولاتی چون «از آن خودسازی»، ساخت تصاویر دیجیتالی یا ثبت تصاویر از طریق شبکه‌های نظارتی چون ماهواره‌ها، دوربین‌های نظارتی و دیگر وسائط ارتباط جمعی، زیر سوال رفته و مخدوش شده است. به‌عنوان مثال، می‌توان به عکس‌های تام ولف از تصاویر زنده گوگل اشاره کرد. (تصاویر ۱ و ۲) به عبارت دیگر، جدا شدن و کنده شدن اطلاعات عکس از بنیان مادی آن (نگاتیو و عکس چاپ شده) و متعاقبا بدل شدن آن به یک فایل صفر و یکی در عصر ارتباطات، مدت‌ها پیش «آنجابودگی» عکاس را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است. بنابراین، مجموعه‌ی «آنجابودگی» برخلاف باور مومن‌ها، نه درباره‌ی آن ایده بارت یا برهم خوردن فضا و زمان، بلکه درباره‌ی وضعیت عمل عکاسی در عصر اطلاعات-ارتباطات یا در همان عصر پساصنعتی است.

مایکل ولف، از مجموعه‌ی «یک سری حوادث ناگوار»مایکل ولف، از مجموعه‌ی «یک سری حوادث ناگوار»

گره نخست مجموعه‌ی «آنجابودگی»، ابهامی است که پیرامون نقش مومن‌ها ایجاد می‌شود؛ نقشی که می‌تواند میان عکاس، کیوریتور، گردآوری‌کننده، صاحب ایده، مجری و قص‌علی‌هذه در نوسان باشد. در واقع، در این مجموعه شاهد شکل‌گیری شکافی میان خالق و صاحب اثر هستیم. ما در حالت کلی، کسی را به‌عنوان عکاسِ اثر می‌شناسیم که قاب را بسته، شاتر را زده و عکس را ثبت کرده است، البته در این خصوص استثنائاتی نیز وجود دارد. به عنوان مثال، می‌توان به مناقشه میان آزاده اخلاقی و ساسان توکلی فارسانی بر سر مجموعه «به روایت یک شاهد عینی» اشاره کرد که در آن هر دو نفر ادعای آن را داشتند که باید به عنوان عکاس مجموعه شناخته شوند. به نظر پای آن مناقشه نیز می‌تواند به مجموعه‌ی «آنجابودگی» کشیده شود. خلاصه آن که مومن‌ها در این مجموعه و با واسط کردن خود میان دوربین و دیگری، اندکی زیر پای آن معنای متعارف از عکاس را خالی کرده است.

مینا نبئیمینا نبئی تورج خامنه‌زادهتورج خامنه‌زاده

از دیگر سو، مومن‌ها با بدل کردن خود به واسطه‌ای میان عکاسِ ناحاضر ودوربینِ حاضر (که خود واسطه‌ای میان عکاس و واقعیت است)، شاید بی آنکه بخواهد و به‌شکلی ناخودآگاه، نکته‌ای کلی‌تر را درباره عکاسی پیش می‌کشد. از دیرباز این ایده و باور کلی درباره عکاسی وجود داشته است که عکاس با اتکا به خلاقیت و نگرش فردی، تکه‌ای از زمان و مکان را برای همیشه بر سطح حساس به نور دوربین خود ثبت می‌کند. بر اساس همان ایده‌ی مدرنیستی در عکاسی، به نظر می‌رسد که می‌شود بی‌نهایت عکس متفاوت از یکصحنه یا منظره گرفت. حال آن‌که در دنیای پساصنعتی و رسانه‌ای‌شده‌ی امروز، آن احتمال‌های بی‌نهایت عکاسی از طریق شیوه‌های سازمان‌دهی‌شده و شرطی‌شده نگریستن، در فقدان رویکرد انتقادی عمیق، به چند احتمال معدود، میل کرده است. خیل تصاویر مشابه در شبکه‌های اجتماعی یا در نمایشگاه‌های عکس در ایران از جمله شباهت آثار به‌نمایش درآمده در نمایشگاه «آنجابودگی»، خود گواهی است بر این مدعی. به عبارت دیگر، عکاس فاقد استراتژی و نگرش انتقادی، در دنیای امروز بیشتر از آن‌که حامل ایده یا نگرشی نسبت به جهان پیرامون خود باشد، حامل ذهنیت و نگرشی شرطی‌شده است که از طریق سازوکارهای اجتماعی‌شدن به او القاء می‌شود.

و این وضعیت همان جان‌مایه ناخودآگاه مجموعه‌ی «آنجابودگی» است. هرچند می‌توان  مومن‌ها را به اعتبار چکاندن دکمه شاتر، عکاس این عکس‌ها دانست اما ذهن و نگاه او توسط فردی دیگر، در مکان- زمانی دیگر هدایت و برنامه‌ریزی شده است. بنابراین سخن گفتن از خلاقیت، نگرش فردی و عاملیت عکاس دیگر چندان محلی از اعراب نخواهد نداشت. به‌همین منوال، حضور آن عکاس - طراح دوم را می‌توان نمادی دانست از آن سازوکارهایی که اشکال مشخصی از نگریستن را بر اساس اهداف و برنامه‌های خود شرطی کرده و رواج می‌بخشند. در واقع، تمام آن ایده‌ها در خصوص نوآوری، عاملیت و خلاقیت در عکاسی و تلاش برای رسیدن به بیانی شخصی در نتیجه این شیوه‌های شرطی‌شده‌ی دیدن، به تحقق یک یا چند شیوه معدود، محدود می‌شود. باید گفت در عصرِ نمایش و چرخش بی‌پایان اطلاعات، عکاس در معنای عام، به‌مانند مومن‌ها در این مجموعه، به مجری منویات ساختاری دیگر بدل می‌شود؛ ساختاری که از موضوع و محتوی تا نحوه کادربندی و زمان عکاسی را تعیین و تبیین می‌کند. و این نکته‌ای است که پسامدرنیسم هنری از دل آن زاده شد و کوشیده با تاکید بر ایده مرگ خلاقیت و به پایان رسیدن ایده‌های ناب، راهی برای برون‌رفت از آن دست‌وپا کند. بر همین اساس، ایده خلاقانه و مبتکرانه مومن‌ها به‌شکلی پارادوکسیکال بر فقدان ابتکار و خلاقیت در عمل عکاسی انگشت می‌گذارد؛ عملی که به انحاء مختلف توسط نظام‌ رسانه و نمایش شرطی شده است. این نظام در سطح کلان، می‌تواند یک نظام اجتماعی-سیاسی باشد که از عکاسی برای رواج مصرف‌گرایی یا باورهای ایدئولوژیک بهره گیرد و در سطح خردتر، می‌تواند فضایی هنری باشد که توسط ذینفعان، برای ترویج نگرشی خاص برنامه‌ریزی شده و سامان داده شود.

در مورد ایران، برنامه عکاسی تا حد زیادی، برای ارائه‌ی تصویری اگزوتیک، سیاست‌زده و سیاه‌نمایانه برنامه‌ریزی شده است. گذشته از شباهت‌های عیان موضوعی، با اندکی اغماض و با فاکتور گرفتن مجموعه‌ی مهرداد نراقی، می‌توان همه عکس‌های «آنجابودگی» را متعلق به یک نفر دانست. خلاصه شدن همه‌چیز به محتوای و موضوع‌گیری سیاسی در عکاسی ایران، بحران فقدان امضاء را به‌دنبال داشته است که در آن، تلاش برای فراروی از این وضعیت، جای خود را به رقابت و گردش نمایش‌ها می‌دهد. مجموعه «آنجابودگی» فارغ از نکات فوق، بار دیگر آن ایده‌ی سیاست‌زدگی در عکاسی ایران را که در نوشته‌های قبلی کوشیده بودم نوری بر آن بتابانم، به طریقی دیگر اثبات می‌کند. تقلیل یافتن عکس‌ها به گورستان، حوادث سال 88 یا تصاویری تیره و تار به‌همان اندازه که از واقعیتی تلخ درباره‌ی این آب و خاک نشان دارد، به همان اندازه نیز از یک استفاده کلیشه‌‌شده سیاسی از عکاسی خبر می‌دهد. در واقع، عکاسانی که رابطه‌ی زیسته خود با ایران را از دست داده‌اند، توسط نظام رسانه‌ای به شیوه‌ای از نگریستن به ایران شرطی شده‌اند؛ امری که در ادامه توسط عکاسان داخلی نیز درونی و تقویت می‌شود. 

مینا بزرگیمینا بزرگی پویا ممقانیپویا ممقانی رضا واعظ‌پوررضا واعظ‌پور شهریار توکلیشهریار توکلی مهرداد نراقیمهرداد نراقی کاوه بغدادچیکاوه بغدادچی رضا بهرامی‌نژادرضا بهرامی‌نژاد سها سقازادهسها سقازاده علی ناجیانعلی ناجیان 

گزارش تخلف

تمامی مطالب از سایت های مجاز فارسی و ایرانی تهیه و جمع آوری شده است، در صورت وجود هرگونه مشکل از طریق صفحه گزارش تخلف اطلاع دهید.

تبلیغات

جدیدترین اخبار